Etkinlik-12: Çevresel Değişimler ve Karasal Yaşama Geçiş

Etkinlik Sıra No:12
Etkinlik Adı:Silüriyen ve Devoniyen Dönemlerinde Çevresel Değişimler ve Karasal Yaşama Geçiş
Adı-Soyadı
Atölye Lideri Öğretmen:Selvihan BOZ GÜLER

1.Rehber Öğrenci:Burak E. YILDIRIM
2.Rehber Öğrenci:Nehir ETİ

Dünya değişirken yaşam nasıl değişti? Canlılar karalara nasıl uyum sağladı?

Milyonlarca yıl önce Dünya, bugün tanıdığımızdan oldukça farklı bir yerdi. Denizlerde yaşam giderek çeşitlenirken karalar henüz günümüzdeki kadar zengin bitki örtüsüne ve gelişmiş ekosistemlere sahip değildi. Ancak zaman içinde atmosferik koşullar, denizlerin kimyasal özellikleri ve kara yüzeyleri değişmeye başladı. Bu değişimler, canlıların yeni yaşam alanlarına uyum sağlamasında ve karasal ekosistemlerin gelişmesinde önemli rol oynadı.

Yaklaşık 443–359 milyon yıl öncesini kapsayan Silüriyen ve Devoniyen dönemleri, Dünya tarihinde yaşamın dönüşümü açısından önemli bir zaman aralığıdır. Bu dönemlerde karasal bitkiler yaygınlaşıp çeşitlenmiş, kök sistemleri gelişmiş, denizlerde farklı canlı grupları yaşamış ve Devoniyen’in sonlarına doğru omurgalıların karasal ortamlara geçişinde önemli evrimsel aşamalar yaşanmıştır.

Peki atmosferin özellikleri yaşam koşullarını nasıl etkiler? Denizlerde mineraller nasıl oluşur? Bitki köklerinin gelişmesi kara yüzeylerini nasıl değiştirmiştir?

“Silüriyen ve Devoniyen Dönemlerinde Çevresel Değişimler ve Karasal Yaşama Geçiş” etkinliğinde katılımcılarımız, bu soruların yanıtlarını üç farklı deney istasyonunda araştıracak. Gözlem yapacak, ölçümler gerçekleştirecek, sonuçları karşılaştıracak ve Dünya’nın geçmişiyle günümüz arasında bilimsel bağlantılar kuracak.

Dönem hakkında bilgilendirme videosu

Hedef Kitle:Ortaokul öğrencileri
Etkinlik Süresi:30 dakika
Katılımcı Sayısı:12 kişi

Kullanılacak Malzeme:

Silüriyen posteri,

Devoniyen posteri,


1. İSTASYON: IŞIK GEÇİRGENLİĞİ – ATMOSFERİN KORUYUCU ETKİSİ

Atmosfer, Güneş’ten gelen ışığın yeryüzüne ulaşmasını nasıl etkiler?

Dünya’yı çevreleyen atmosfer, gezegenimizde yaşamın sürdürülebilmesini sağlayan temel sistemlerden biridir. Atmosferin bileşimi ve özellikleri, Güneş’ten gelen ışınımın yeryüzüne hangi miktarda ve hangi özelliklerde ulaşacağını etkiler.

Dünya’nın uzun jeolojik tarihi boyunca atmosferin bileşimi değişmiş, bu durum yüzeydeki yaşam koşullarının şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Özellikle atmosferdeki oksijenin ve ozon tabakasının gelişimi, canlılar açısından zararlı olabilen morötesi ışınımın yeryüzüne ulaşmasını sınırlayan önemli süreçlerdendir.

Bu istasyonda katılımcılarımız, atmosferin ışık geçirgenliği üzerindeki etkisini anlamak için hazırlanmış basitleştirilmiş bir modelle çalışacak.

Deneyde neler yapacağız?

Bir ışık kaynağı ile ışık şiddetini ölçen lüksmetre arasına şeffaf ve yarı saydam katmanlar yerleştireceğiz.

Önce arada hiçbir katman bulunmazken ışık şiddetini ölçeceğiz. Ardından katman sayısını birden dörde kadar artırarak her aşamada yeni ölçümler yapacağız.

Katılımcılarımız:

  • Katman bulunmadığında ölçülen ışık şiddetini belirleyecek.
  • Bir, iki, üç ve dört katman için ölçümleri tekrarlayacak.
  • Elde ettikleri değerleri gözlem tablolarına kaydedecek.
  • Katman sayısı ile ışık şiddeti arasındaki ilişkiyi karşılaştıracak.
  • Ölçüm sonuçlarından hareketle atmosferin ışığın geçişini nasıl etkileyebileceği üzerine çıkarımlar yapacak.

Ne keşfedeceğiz?

Kullanılan katmanların özelliklerine bağlı olarak, katman sayısı arttıkça sensöre ulaşan ışık miktarının genel olarak azaldığını gözlemleyeceğiz.

Bu deney, gerçek atmosferi birebir canlandırmaz. Özellikle ozon tabakasının morötesi ışınımı soğurmasını doğrudan ölçmez. Bunun yerine, bir ortamın ışığın geçişini değiştirebilmesi fikrini görünür ışık ve ölçüm verileri üzerinden anlamamıza yardımcı olur.

Katılımcılarımız, ışık koşullarının canlılar açısından neden önemli olduğunu ve atmosferde meydana gelen değişimlerin karasal yaşam ortamlarını nasıl etkileyebileceğini tartışacak.

Bu istasyonun temel sorusu: “Atmosferin özellikleri değiştiğinde yeryüzündeki canlıların karşılaştığı ışık koşulları nasıl değişebilir?”

2. İSTASYON: MİNERAL BİRİKİMİ – DENİZLERDE KİMYASAL DEĞİŞİM VE SERT YAPILI CANLILAR

Deniz suyunda görünmeyen çözünmüş maddeler nasıl katı minerallere dönüşebilir?

Silüriyen ve Devoniyen dönemlerinde denizler, çok çeşitli canlıların yaşadığı önemli ekosistemlerdi. Mercanlar, kabuklu deniz canlıları ve farklı omurgasız grupları bu denizlerin dikkat çekici üyeleri arasındaydı.

Deniz suyu yalnızca sudan oluşmaz. İçerisinde kalsiyum, magnezyum, karbonat ve başka pek çok çözünmüş iyon bulunur. Bu maddeler, uygun fiziksel ve kimyasal koşullarda minerallerin oluşumunda rol oynayabilir.

Kalsiyum karbonat, doğada yaygın olarak bulunan minerallerden biridir. Günümüzde pek çok deniz canlısının kabuk ve iskelet yapısında da kalsiyum karbonat bulunur.

Bu istasyonda katılımcılarımız, iki farklı çözeltiyi karıştırarak gözle görülebilen bir mineral çökelmesi tepkimesini gerçekleştirecek.

Deneyde neler yapacağız?

Katılımcılarımız, önceden hazırlanmış seyreltik kalsiyum klorür (CaCl₂) ve sodyum karbonat (Na₂CO₃) çözeltilerini inceleyecek.

Başlangıçta iki çözeltinin de görünüşte renksiz ve berrak olduğunu gözlemleyeceğiz.

Ardından bu çözeltilerden küçük miktarları kontrollü biçimde karıştıracağız.

Karışımda beyaz bir bulanıklık ve çökelti oluştuğunu göreceğiz. Bu beyaz katı, kalsiyum karbonattır (CaCO₃).

Gerçekleşen kimyasal tepkime:

CaCl₂(aq) + Na₂CO₃(aq) → CaCO₃(s) + 2NaCl(aq)

Katılımcılarımız:

  • İki çözeltinin karıştırılmadan önceki görünümünü inceleyecek.
  • Karıştırma sonucunda meydana gelecek değişimi tahmin edecek.
  • Beyaz çökelti oluşumunu gözlemleyecek.
  • Karışım öncesi ve sonrası arasındaki farkları kaydedecek.
  • Çözünmüş iyonlar ile mineral oluşumu arasındaki ilişkiyi değerlendirecek.
  • Minerallerin deniz canlılarının sert yapıları açısından önemini tartışacak.

Ne keşfedeceğiz?

Başlangıçta gözle göremediğimiz çözünmüş iyonların, uygun koşullar oluştuğunda çözünmeyen katı bir madde meydana getirebildiğini keşfedeceğiz.

Bu deney sayesinde denizlerin kimyasal bileşiminin mineral oluşumu açısından neden önemli olduğunu anlayacağız.

Ancak canlıların kabuk ve iskelet oluşturması yalnızca basit bir çökelme olayı değildir. Canlılar bu yapıları biyolojik süreçlerle kontrol ederek meydana getirir. Deneyimiz, bu karmaşık süreçte kullanılan mineral maddelerin kimyasal oluşumunu anlamamızı sağlayan basitleştirilmiş bir modeldir.

Katılımcılarımız, eski denizlerdeki kimyasal koşulların canlıların mineral içeren sert yapılar oluşturabilmesiyle nasıl ilişkili olabileceğini değerlendirecek.

Bu istasyonun temel sorusu: “Deniz suyunun kimyasal özellikleri, mineral oluşumunu ve deniz canlılarının sert yapılarını nasıl etkileyebilir?”


3. İSTASYON: KÖKLER VE EROZYON – BİTKİLER KARALARI NASIL DEĞİŞTİRDİ?

Bitkiler yalnızca kara üzerinde yaşamakla mı kaldı, yoksa kara yüzeylerini de değiştirdi mi?

Silüriyen ve Devoniyen dönemlerinde yaşanan önemli gelişmelerden biri, karasal bitkilerin yaygınlaşması ve çeşitlenmesiydi.

İlk kara bitkileri günümüzdeki büyük ağaçlara benzemiyordu. Başlangıçta küçük ve basit yapılı bitkiler bulunurken, zaman içerisinde daha gelişmiş iletim dokularına, gövdelere, yapraklara ve kök sistemlerine sahip bitkiler ortaya çıktı.

Özellikle Devoniyen boyunca gelişen kök sistemleri, kara yüzeylerinin dönüşümünde önemli rol oynadı.

Bitki kökleri toprak parçacıklarının bir arada tutulmasına yardımcı olur. Böylece toprağın rüzgâr ve su etkisiyle taşınması azalabilir. Bitki örtüsü ayrıca yüzey koşullarını, suyun hareketini ve canlıların yaşayabileceği ortamları etkiler.

Peki köklerin bu etkisini küçük bir deneyle gözlemleyebilir miyiz?

Deneyde neler yapacağız?

Bu istasyonda iki farklı eğimli yüzey kullanacağız.

Birinci yüzeyde bitkili ve köklerle tutunmuş toprak, ikinci yüzeyde ise bitki örtüsü bulunmayan çıplak toprak veya kum yer alacak.

Katılımcılarımız iki yüzeyi inceleyerek hangisinin rüzgâr etkisine karşı daha dayanıklı olabileceğini tahmin edecek.

Ardından bir hava üfleyici yardımıyla her iki yüzeye benzer koşullarda hava uygulayacağız.

Havanın etkisiyle taşınan toprak parçacıklarını gözlemleyecek ve iki yüzey arasındaki farkları karşılaştıracağız.

Katılımcılarımız:

  • Bitkili ve çıplak yüzeylerin özelliklerini inceleyecek.
  • Hangi yüzeyde daha fazla toprak hareketi oluşacağını tahmin edecek.
  • Kontrollü hava uygulaması sonrasında ortaya çıkan değişimleri gözlemleyecek.
  • Toprak kaybını karşılaştıracak.
  • Köklerin toprağı nasıl tuttuğunu değerlendirecek.
  • Bitki örtüsünün erozyonu azaltmadaki rolünü açıklamaya çalışacak.

Ne keşfedeceğiz?

Uygun koşullarda çıplak yüzeyden daha fazla toprak parçacığının taşındığını, köklerle desteklenen bitkili yüzeyin ise daha kararlı kaldığını gözlemlemeyi bekliyoruz.

Bitki köklerinin toprağın içinde oluşturduğu ağ yapısı, parçacıkların bir arada kalmasına yardımcı olur.

Bu gözlemden hareketle karasal bitkilerin yaygınlaşmasının yalnızca canlı çeşitliliğini artıran bir gelişme olmadığını, aynı zamanda kara yüzeylerinin fiziksel özelliklerini de değiştirdiğini anlayacağız.

Köklerin gelişimi, toprak oluşumunu ve karasal ekosistemlerin zaman içerisinde çeşitlenmesini etkileyen önemli biyolojik yeniliklerden biridir.

Bu istasyonun temel sorusu: “Bitki köklerinin gelişmesi, kara yüzeylerinin kararlılığını ve karasal yaşam ortamlarını nasıl değiştirmiş olabilir?”

ÜÇ İSTASYON, BÜYÜK BİR BİLİMSEL HİKÂYE

Etkinliğimizin üç istasyonu birbirinden farklı deneyler içeriyor. Ancak bütün deneyler aynı temel sorunun farklı yönlerini araştırıyor:

“Dünya’nın değişen çevresel koşulları, yaşamın gelişimini nasıl etkiledi?”

Birinci istasyonda atmosferin ışık koşullarını nasıl etkileyebileceğini modelliyoruz.

İkinci istasyonda denizlerdeki çözünmüş maddelerden minerallerin nasıl oluşabileceğini gözlemliyoruz.

Üçüncü istasyonda ise bitki köklerinin kara yüzeylerini nasıl etkileyebileceğini araştırıyoruz.

Bu üç gözlemi birleştirdiğimizde Dünya’nın yalnızca canlıların yaşadığı değişmez bir ortam olmadığını fark ediyoruz.

Atmosfer, denizler, kayaçlar, toprak ve canlılar birbirleriyle sürekli etkileşim hâlindedir. Çevresel koşullar canlıların yaşamını etkilerken canlıların kendileri de zaman içerisinde çevrelerinin değişmesine katkıda bulunabilir.

Silüriyen ve Devoniyen dönemleri, bu karşılıklı etkileşimlerin Dünya tarihinde önemli sonuçlar doğurduğu dönemler arasındadır.

BU ETKİNLİKTE NELER ÖĞRENECEKSİNİZ?

Etkinliğin sonunda katılımcılarımız:

  • Atmosfer ve ışık geçirgenliği arasındaki ilişkiyi deneysel olarak incelemiş,
  • lüksmetreyle ölçüm yapmış ve ölçüm sonuçlarını karşılaştırmış,
  • iki çözeltinin karışması sonucunda kimyasal çökelti oluşumunu gözlemlemiş,
  • denizlerdeki mineral oluşumuyla canlıların sert yapıları arasındaki ilişkiyi değerlendirmiş,
  • bitki köklerinin erozyon üzerindeki etkisini karşılaştırmalı bir modelle incelemiş,
  • bilimsel modellerin gerçek olayları anlamadaki yararlarını ve sınırlılıklarını görmüş,
  • gözlem, tahmin, ölçme, karşılaştırma ve çıkarım yapma becerilerini kullanmış olacak.

En önemlisi, canlıların ve yaşadıkları çevrenin milyonlarca yıllık bir değişim ve etkileşim sürecinin parçaları olduğunu keşfedecekler.

ETKİNLİK BİLGİLERİ

Etkinlik Numarası: 12

Etkinlik Adı: Silüriyen ve Devoniyen Dönemlerinde Çevresel Değişimler ve Karasal Yaşama Geçiş

Tarih: 22 Ekim 2026, Perşembe

Hedef Kitle: Ortaokul öğrencileri

Etkinlik Süresi: 30 dakika

Katılımcı Kapasitesi: Her oturumda 12 öğrenci

Uygulama Şekli: Dörder kişilik üç grup, üç deney istasyonunda dönüşümlü uygulama

Atölye Lideri: Selvihan BOZ GÜLER

Rehber Öğrenciler: Burak Emir YILDIRIM ve Nehir ETİ

Yer: Ayvalık Anadolu Lisesi yanı Kapalı Spor Salonu

Oturum Saatleri: 09.00–09.30, 09.45–10.15, 10.30–11.00, 11.15–11.45, 12.00–12.30, 13.30–14.00, 14.15–14.45, 15.00–15.30, 15.45–16.15, 16.30–17.00.


SİZ DE DÜNYA’NIN MİLYONLARCA YILLIK YOLCULUĞUNA KATILIN!

Dünya’nın geçmişini anlamak için milyonlarca yıl geriye yolculuk yapmamıza gerek yok. Bazen bir ışık ölçümü, bir kimyasal tepkime veya bir avuç toprak, gezegenimizin geçmişine ilişkin önemli bilimsel fikirleri keşfetmemize yardımcı olabilir.

TÜBİTAK 4007 Ayvalık Bilim Şenliği kapsamında gerçekleştireceğimiz bu etkinlikte sizleri Silüriyen ve Devoniyen dönemlerinin değişen Dünya koşullarını deneylerle keşfetmeye davet ediyoruz.

Gözlemle, ölç, karşılaştır ve keşfet!

Zamanın İzinde: Evren, Dünya, Yaşam ve İnsan

Bilim Seninle Şenlenecek!

Etkinlik Tarihi1 GÜNBaşlama SaatiBitiş Saati
22/10/202609:0009:30
22/10/202609:4510:15
22/10/202610:3011:00
22/10/202611:1511:45
22/10/202612:0012:30
22/10/202613:3014:00
22/10/202614:1514:45
22/10/202615:0015:30
22/10/202615:4516:15
22/10/202616:3017:00