Etkinlik-2: Galaksilerin Dinamik Yapısı ve Hareketin İzleri

Etkinlik Sıra No:2
Etkinlik Adı:Galaksilerin Dinamik Yapısı ve Hareketin İzleri
Adı-Soyadı
Atölye Lideri Öğretmen:Selvihan BOZ GÜLER

1.Rehber Öğrenci:Belinay KAZANKAYA
2.Rehber Öğrenci:Meryem Gülce ALPAY

Galaksiler uzaktan bakıldığında sakin ve değişmez yapılar gibi görünse de gerçekte yıldızların, gazın, tozun ve çok büyük ölçekli hareketlerin bir arada bulunduğu son derece dinamik sistemlerdir. Bu etkinlikte ziyaretçiler, galaksilerde gerçekleşen bazı temel hareketleri üç farklı deneysel model üzerinden inceleyecek; gözlem yapacak, karşılaştıracak ve gözledikleri sonuçları gerçek astronomik olaylarla ilişkilendireceklerdir.

Etkinlik 12 katılımcının dörder kişilik üç gruba ayrılması ve üç istasyonda dönüşümlü çalışması biçiminde uygulanacaktır. Her istasyonda yalnızca bir deney yapılmayacak; aynı zamanda “Ne gözledik?”, “Bu gözlem bize ne anlatıyor?” ve “Kullandığımız model gerçek olayı ne kadar temsil ediyor?” soruları üzerinde durulacaktır.

Hedef Kitle:-Genel-Yetişkin
Etkinlik Süresi:30 dakika
Katılımcı Sayısı:12 kişi

Kullanılacak Malzemeler:

Galaksiler posteri,

Galaksiler 2 posteri,

Uygulama Planı:

Hedef Kitle:
Etkinlik, genel katılımcı kitlesi içerisinde yer alan yetişkin katılımcılar için tasarlanmıştır.

İSTASYON 1 – SPİRAL YAPININ İZLERİ

Bu istasyonda ziyaretçiler, dönen bir sistem içerisinde hareket eden bir maddenin bıraktığı izlerin nasıl değiştiğini gözlemleyeceklerdir.

Şeffaf ve geniş bir kap içerisine su ve gliserinden oluşan bir sıvı karışımı hazırlanacaktır. Sıvının içerisine az miktarda gıda boyası damlatılacak ve kap döner tabla üzerinde farklı hızlarda döndürülecektir. Katılımcılar, boya damlasının başlangıçtaki görünümü ile dönme hareketi başladıktan sonraki görünümünü karşılaştıracaktır.

Dönme başladığında boya, sıvının hareketini görünür hâle getiren izler oluşturacaktır. Bu izler zaman zaman kıvrılarak spiral benzeri desenlere dönüşebilecektir. Katılımcılar düşük, orta ve daha yüksek dönüş hızlarında desenin ne kadar sürede oluştuğunu, izlerin ne kadar kıvrıldığını ve görünümün nasıl değiştiğini gözlemleyecektir.

Bu istasyonun temel amacı, galaksilerdeki spiral yapıları birebir yeniden oluşturmak değildir. Asıl amaç, dönen bir sistemde hareketin geride nasıl görünür izler bırakabileceğini göstermektir.

Katılımcılar bu istasyonda şu sorular üzerine düşüneceklerdir: Dönme hızı arttığında boya izlerinde ne değişiyor? İlk anda küçük bir bölgede bulunan boya neden zamanla daha geniş bir alana yayılıyor? Dönen bir sistemde hareket neden düz bir çizgi yerine kıvrımlı izler oluşturabiliyor?

Bu gözlemler daha sonra sarmal galaksilere bağlanacaktır. Galaksilerde yıldızlar, gaz ve toz galaksi merkezi çevresinde hareket eder. Ancak galaksinin tüm bölgeleri aynı biçimde ve aynı sürede hareket etmez. Bu nedenle galaksilerin yapısını anlamak için yalnızca şekillerine değil, içlerindeki hareketlere de bakmak gerekir.

Burada özellikle önemli bir bilimsel sınırlılık da vurgulanacaktır: Bu sıvı düzeneğinde galaksilerdeki yerçekimi, yıldız oluşumu, gaz dinamiği ve diğer karmaşık fiziksel süreçler bulunmamaktadır. Bu nedenle oluşan spiral desen, bir galaksinin nasıl oluştuğunun doğrudan modeli değildir. Düzenek yalnızca dönen sistemlerde akış izlerinin nasıl kıvrılabileceğini göstermektedir.

İSTASYON 2 – GALAKTİK MERKEZDEN UZAYA

İkinci istasyonda ziyaretçiler, belirli bir doğrultuda hareket eden parçacık akışlarını inceleyecek ve bu gözlemi bazı aktif galaksilerin merkezlerinden uzaya doğru uzanan dev parçacık jetleriyle ilişkilendireceklerdir.

Bu istasyonda şeffaf bir boru, hafif parçacıklar ve kontrollü bir hava akımı kullanılacaktır. Başlangıçta parçacıkların boru içerisindeki durumları gözlemlenecek, ardından hava akımı verilerek parçacıkların belirli bir yönde hareket etmesi sağlanacaktır.

Katılımcılar önce boru dik konumdayken parçacıkların hareketini izleyecek, ardından boru hafifçe eğildiğinde veya akış yönü değiştirildiğinde parçacıkların davranışını karşılaştıracaktır. Böylece parçacıkların rastgele dağılması ile daha belirli bir doğrultuda hareket etmesi arasındaki fark açık biçimde görülebilecektir.

Bu istasyonda üzerinde durulacak önemli kavramlardan biri kolimasyondur. Kolimasyon, bir akışın veya parçacık demetinin belirli bir doğrultuda toplanarak daha yönlü hâle gelmesini ifade eder.

Astronomide bazı aktif galaksilerin merkezlerinde çok güçlü enerji süreçleri gerçekleşir. Bu galaksilerin merkezlerinde çoğu zaman süper kütleli kara delikler bulunur. Kara deliğin çevresindeki gaz ve toz, doğrudan kara deliğin içine düşmeden önce çok hızlı dönen bir birikim diski oluşturabilir. Bu bölgede oluşan güçlü manyetik alanlar ve yüksek enerjili fiziksel süreçler, bazı parçacıkların galaksinin merkezinden iki karşıt yönde çok büyük mesafelere taşınmasına neden olabilir.

Bu yapılar galaktik jetler olarak adlandırılır ve bazı durumlarda galaksinin kendisinden çok daha büyük ölçeklere kadar uzanabilir.

Buradaki düzenek ziyaretçiye bu karmaşık sürecin tamamını göstermemektedir. Şeffaf borudaki hava akımı yalnızca “parçacıkların belirli bir yönde toplanarak hareket etmesi” fikrini görünür hâle getirmektedir.

Bu nedenle etkinlikte özellikle şu yanlış algının oluşmamasına dikkat edilecektir: “Kara delik maddeleri dışarı fırlatır.” Gerçekte jetlerin oluşumu, kara deliğin kendisinden doğrudan madde fırlatılması değildir. Süreç, kara deliğin çevresindeki birikim diski, manyetik alanlar ve çok yüksek enerjili fiziksel mekanizmalarla ilişkilidir.

İstasyon sonunda katılımcılardan, gözledikleri yönlü parçacık akışı ile gerçek galaktik jetler arasında hangi benzerliklerin ve hangi farklılıkların bulunduğunu düşünmeleri istenecektir.

İSTASYON 3 – HAREKETİN IŞIKTAKİ İZLERİ

Üçüncü istasyonda ziyaretçiler, bir kaynağın bize doğru yaklaşması veya bizden uzaklaşması durumunda dalgaların nasıl değiştiğini inceleyeceklerdir.

Bunun için önce sabit bir diapozon kullanılarak belirli bir ses oluşturulacaktır. Katılımcılar sabit ses kaynağını dinledikten sonra diapozon güvenli biçimde hareket ettirilecek ve kaynak yaklaşırken ve uzaklaşırken algılanan ses perdesindeki değişiklikler karşılaştırılacaktır.

Kaynak gözlemciye yaklaşırken ses daha tiz, uzaklaşırken ise daha pes algılanabilir. Bunun nedeni kaynağın hareketine bağlı olarak ses dalgalarının gözlemciye ulaşma aralıklarının değişmesidir. Bu olay Doppler etkisi olarak adlandırılır.

Katılımcılar önce bu etkiyi ses üzerinden doğrudan deneyimleyeceklerdir. Daha sonra aynı temel düşünce astronomiye aktarılacaktır.

Uzaydaki galaksilerin, yıldızların ve diğer gök cisimlerinin hareketini anlamak için astronomlar ses dinlemezler. Gök cisimlerinden gelen ışığı incelerler. Özellikle ışığın tayfındaki belirli çizgilerin konumları son derece değerlidir.

Bir gök cismi bize doğru hareket ediyorsa tayf çizgileri daha kısa dalga boylarına doğru kayabilir. Bu duruma maviye kayma denir.

Bir gök cismi bizden uzaklaşıyorsa tayf çizgileri daha uzun dalga boylarına doğru kayabilir. Bu durum ise kırmızıya kayma olarak adlandırılır.

Katılımcılar böylece bir gök cisminin hareketinin doğrudan görülmese bile ışığında bıraktığı izlerden anlaşılabileceğini keşfedeceklerdir.

Bu istasyonun en önemli bilimsel mesajlarından biri şudur: Astronomide çoğu zaman bir gök cisminin hareketini doğrudan izleyemeyiz. Bunun yerine onun ışığında ortaya çıkan küçük değişimleri ölçerek hareket hakkında çıkarım yaparız.

Burada kullanılan diapozon modeli de sınırlıdır. Ses dalgaları ile ışık aynı şey değildir. Diapozon yalnızca Doppler etkisinin temel mantığını kolayca algılanabilir hâle getirmektedir. Ayrıca Doppler ölçümü bir gök cisminin bütün hareketini değil, özellikle gözlemciye doğru veya gözlemciden uzağa olan, yani görüş doğrultusundaki hız bileşenini ortaya koyar.

ÜÇ İSTASYONU BİRLEŞTİREN TEMEL FİKİR

Üç istasyon birbirinden farklı gibi görünse de aslında ortak bir bilimsel düşünceyi temsil etmektedir: Hareket, geride gözlenebilir izler bırakır.

Birinci istasyonda hareketi sıvı ve boya desenlerinden, ikinci istasyonda parçacıkların yönlü akışından, üçüncü istasyonda ise dalgalardaki frekans ve tayf değişimlerinden anlamaya çalışıyoruz.

Gerçek astronomide de bilim insanları çoğu zaman doğrudan göremedikleri süreçleri bu tür izlerden hareketle açıklamaktadır. Galaksilerin yapısı, hareketi ve merkezlerinde gerçekleşen olaylar; ışık, tayf, görüntü ve diğer ölçüm sonuçları kullanılarak yorumlanır.

Bu nedenle etkinliğin temel amacı yalnızca galaksiler hakkında bilgi vermek değil, ziyaretçiye “Bilim insanı gözlemden sonuca nasıl ulaşır?” sorusunu deneyimletmektir.

Etkinlik Tarihi1 GÜNBaşlama SaatiBitiş Saati
20/10/202609:0009:30
20/10/202609:4510:15
20/10/202610:3011:00
20/10/202611:1511:45
20/10/202612:0012:30
20/10/202613:3014:00
20/10/202614:1514:45
20/10/202615:0015:30
20/10/202615:4516:15
20/10/202616:3017:00