| Etkinlik Sıra No: | 20 | ||||
| Etkinlik Adı: | Bitkiler Yönlerini Nasıl Bulur | ||||
| Adı-Soyadı | ||
| Atölye Lideri Öğretmen: | Serkan ÇELİK | |
| 1.Rehber Öğrenci: | Berfin ÇETREZ | |
| 2.Rehber Öğrenci: | Beyza AKTAŞ | |
| Hedef Kitle: | Ortaokul öğrencileri |
| Etkinlik Süresi: | 40 dakika |
| Katılımcı Sayısı: | 12 kişi |
Bitkilerin Gizemli Dünyasına Yolculuk: Işık, Yerçekimi ve Yaşamın Renkleri
Bir bitki, gözleri olmadan ışığın nereden geldiğini nasıl anlayabilir? Toprağın altında büyüyen kökler neden aşağıya, gövdeler ise yukarıya yönelir? Patates filizi karanlık bir labirentin içinden ışığa doğru nasıl ilerler? Yeşil bir yaprağın içerisinde hangi renkler gizlidir?
TÜBİTAK 4007 Bilim Şenliği kapsamında gerçekleştirilecek “Bitkiler Yönlerini Nasıl Bulur?” etkinliğinde katılımcılar, bitkilerin çevrelerini nasıl algıladıklarını ve büyümelerini çevresel koşullara göre nasıl düzenlediklerini üç farklı deney istasyonunda keşfedecekler.
Bitkiler, hayvanlar gibi bulundukları yerden başka bir yere yürüyemez veya koşamaz. Ancak bu durum onların çevrelerinde meydana gelen değişikliklere tepkisiz kaldıkları anlamına gelmez. Bitkiler ışık, yerçekimi, sıcaklık ve su gibi çevresel etkenleri algılayarak köklerinin, gövdelerinin ve yapraklarının gelişimini düzenleyebilir.
Milyonlarca yıllık Dünya tarihinde, özellikle Pliyosen ve Kuvaterner dönemlerinde yaşanan iklimsel ve çevresel değişimler, canlıların değişken koşullara uyum sağlamasının önemini ortaya koymuştur. Bitkilerin çevresel uyaranlara verdikleri büyüme tepkileri de yaşamlarını sürdürmelerine katkı sağlayan önemli biyolojik mekanizmalardandır.
Bu etkinlikte katılımcılar yalnızca deneyleri izlemekle kalmayacak; tahminlerde bulunacak, deney düzeneklerini inceleyecek, gözlemlerini kaydedecek ve elde ettikleri kanıtlardan bilimsel sonuçlar çıkaracaklar.

1. İSTASYON – YERÇEKİMİ İLE YÖN BULMA
Bir Tohum, Hangi Yönün Aşağı Olduğunu Nasıl Biliyor?
Toprağa bırakılan bir tohumun hangi yönde durduğu her zaman aynı değildir. Tohum yatay, dikey veya ters konumda bulunabilir. Buna rağmen çimlenme sırasında kökler çoğunlukla aşağıya, gövdeler ise yukarıya doğru büyür.
Peki, tohumun gözleri veya bir yön bulma cihazı olmadığı hâlde bu nasıl gerçekleşir?
Bu istasyonda katılımcılar, bitkilerin yerçekimine karşı gösterdikleri büyüme tepkisini, yani gravitropizmayı, deneysel olarak inceleyecekler.
Deneyde Neler Yapılacak?
Öğrenciler, şeffaf pleksi levhalar arasında nemli kâğıt havlu kullanılarak hazırlanmış turp tohumu çimlendirme düzeneklerini inceleyecekler.
Şeffaf düzenekler sayesinde tohumlardan çıkan köklerin ve genç sürgünlerin büyüme yönleri doğrudan gözlemlenebilecek.
İstasyonda farklı konumlarda hazırlanmış bitki örnekleri karşılaştırılacak. Normal konumda büyütülen fideler ile 90° veya 180° çevrilmiş düzeneklerde gelişen fideler yan yana incelenecek.
Katılımcılara şu soru yöneltilecek:
“Bir bitkiyi ters çevirirsek kökü ve gövdesi büyümeye aynı yönde mi devam eder, yoksa yön değiştirir mi?”
Öğrenciler önce tahminlerini paylaşacak, ardından önceden hazırlanmış deney örneklerindeki kök ve sürgün kıvrımlarını gözlemleyecekler.
Köklerin başlangıç konumu değiştirilse bile yeniden yerçekimi yönüne doğru kıvrılabildiği, sürgünlerin ise genellikle yerçekiminin ters yönüne yöneldiği gösterilecek.
Bitkiler Yerçekimini Nasıl Algılar?
Bitkilerin bazı özel hücrelerinde bulunan ve nişasta içeren amiloplastlar, yerçekiminin etkisiyle hücrenin alt tarafına doğru yer değiştirir.
Bu değişim hücre içerisinde çeşitli biyolojik sinyalleri tetikler. Büyümeyi düzenleyen hormonların etkisiyle hücrelerin farklı bölgeleri farklı hızlarda uzar ve bitkinin büyüme yönü değişir.
Köklerin yerçekimi yönüne doğru büyümesine pozitif gravitropizma, gövdelerin yerçekiminin ters yönüne büyümesine ise negatif gravitropizma adı verilir.
Bu İstasyonda Neler Öğrenilecek?
Katılımcılar, bitkilerin büyüme yönünün rastgele belirlenmediğini; yerçekiminin kök ve gövde gelişiminde önemli bir yön bilgisi sağladığını keşfedecekler.
Ayrıca bitkilerde gerçekleşen bu yönlenmenin ani bir hareket değil, zaman içerisinde meydana gelen bir büyüme tepkisi olduğunu gözlemleyecekler.
İstasyonun bilimsel mesajı:
“Bir bitki, hangi tarafın aşağı olduğunu algılayabilir ve büyümesini yerçekimine göre düzenleyebilir.”

2. İSTASYON – IŞIK İLE YÖN BULMA
Bitkiler Işığı Nasıl Bulur? Patates Labirentinin Sırrı!
Hiç pencere kenarında yetiştirilen bir bitkinin zamanla pencereye doğru eğildiğini gördünüz mü?
Peki, ışığa ulaşmak için önünde engeller bulunan bir bitki ne yapar?
Bu istasyonda katılımcılar, bitkilerin ışığın yönüne bağlı olarak büyümelerini değiştirebildiklerini gösteren fototropizmaolayını keşfedecekler.
İstasyonda birbirini tamamlayan iki farklı deney düzeneği kullanılacak.
Deney 1 – Tek Yönden Gelen Işığa Bitkilerin Tepkisi
Katılımcılar, genç bitki fidelerinin bulunduğu farklı ışık ortamlarını karşılaştıracaklar.
Bir bitki daha dengeli ışık alan ortamda yetiştirilirken diğer bitki, ışığın yalnızca belirli bir açıklıktan girdiği özel bir kutuda geliştirilecek.
Öğrenciler bu iki ortamda yetişen bitkilerin gövde uzunluklarını, büyüme yönlerini ve genel görünümlerini karşılaştıracaklar.
“Işık yalnızca tek bir taraftan geliyorsa bitki hangi yöne büyür?”
sorusundan hareketle öğrencilerin tahminleri alınacak.
Önceden hazırlanmış örnekler üzerinde, bitki gövdelerinin ışığın geldiği yöne doğru bükülebildiği gösterilecek.
Ayrıca ışığın yetersiz olduğu koşullarda bazı bitki fidelerinin daha uzun, ince ve soluk gövdeler geliştirebildiği incelenecek.
Böylece öğrenciler, bitkinin daha uzun büyümesinin her zaman daha sağlıklı geliştiği anlamına gelmediğini keşfedecekler.
Deney 2 – Patates Labirenti: Işığa Giden Yol
Bu deneyde filizlenmiş patatesler, içerisinde karton bölmeler bulunan özel bir labirent düzeneğine yerleştirilecek.
Labirentin üst bölümünde ışığın içeri girebildiği bir açıklık bulunacak. Diğer bölümlerde ise ışık sınırlandırılacak.
Katılımcılar, önceden hazırlanmış patates labirenti örneklerini inceleyerek filizlerin büyüme sürecinde nasıl yön değiştirdiğini gözlemleyecekler.
Burada en merak uyandıran soru şu olacak:
“Patates filizi labirentin çıkışını gerçekten biliyor mu?”
Patates filizinin ışığa doğru gelişmesi, onun düşündüğü veya bilinçli biçimde bir çıkış yolu aradığı anlamına gelmez.
Bitki sürgünleri, ışığın yönünü algılayan biyolojik sistemlere sahiptir. Işık uyaranı, bitkinin büyüme düzenini etkileyerek sürgünün ışık yönüne doğru kıvrılmasını sağlayabilir.
Bu mekanizmada özellikle ışığı algılayan proteinler ve büyümeyi düzenleyen oksin hormonunun etkileri önemlidir.
Böylece patates filizi zaman içerisinde ışığa yönelerek uzayabilir. Labirentin biçimine ve çevresel koşullara bağlı olarak engellerin çevresinden büyüyebilir.
Işığa Yönelmek Bitkiler İçin Neden Önemlidir?
Işık, bitkilerin fotosentez yapabilmeleri için gerekli enerji kaynağıdır.
Bitkilerin ışık alan bölgelere doğru yönelmeleri, uygun koşullarda daha fazla ışığa ulaşmalarına ve fotosentez faaliyetlerini sürdürmelerine yardımcı olabilir.
Katılımcılar bu istasyonda ışığın yalnızca bitkilere enerji sağlamadığını, aynı zamanda büyümelerini yönlendiren önemli bir çevresel bilgi olduğunu öğrenecekler.
İstasyonun bilimsel mesajı:
“Bitkilerin gözleri yoktur; ancak ışığın yönünü algılayarak büyümelerini bu yöne doğru değiştirebilirler.”

3. İSTASYON – YAPRAK PİGMENTLERİNİN AYRIŞTIRILMASI
Yeşil Bir Yaprağın İçinde Hangi Renkler Gizlidir?
Bir ağacın veya çiçeğin yaprağına baktığımızda çoğunlukla yeşil bir renk görürüz.
Peki, yeşil görünen bir yaprak gerçekten yalnızca yeşil renk maddesi mi içerir?
Bir yaprağın içinde sarı, turuncu ve farklı yeşil tonlarında pigmentler bulunabilir mi?
Bu istasyonda katılımcılar, bitki yapraklarında bulunan farklı pigmentleri bilimsel bir ayırma yöntemi kullanarak keşfedecekler.
Deneyde Neler Yapılacak?
Deneyde ıspanak gibi koyu yeşil yapraklı bitkilerden alınan örnekler kullanılacak.
Öncelikle yapraklar küçük parçalara ayrılacak ve havan içerisinde ezilecek. Böylece yaprak hücrelerinde bulunan pigmentlerin açığa çıkması kolaylaştırılacak.
Ardından görevli gözetiminde uygun çözücü kullanılarak yaprak pigmentleri özütlenecek.
Elde edilen pigment özütü, filtre kâğıdı kullanılarak gerçekleştirilen kâğıt kromatografisi yöntemiyle incelenecek.
Çözücü, filtre kâğıdı üzerinde ilerlerken yapraktaki pigmentleri de beraberinde taşıyacak.
Ancak pigmentlerin hepsi aynı hızla hareket etmeyecek.
Bazı pigmentler çözücüyle daha kolay taşınırken bazıları filtre kâğıdı üzerinde daha yavaş ilerleyecek. Böylece başlangıçta tek renk gibi görünen karışım, farklı renk bölgelerine ayrılabilecek.
Katılımcılar, deney sırasında oluşan değişimleri ve önceden hazırlanmış kromatografi örneklerini karşılaştıracaklar.
Yaprağın İçindeki Renkler
Bitkilerin yapraklarında farklı görevler üstlenen pigmentler bulunur.
Klorofil a: Fotosentezde önemli görev üstlenen, mavi-yeşil tonlarda görülebilen temel pigmentlerden biridir.
Klorofil b: Fotosentez sırasında farklı dalga boylarındaki ışığın yakalanmasına katkı sağlayan, sarımsı yeşil tonlarda görülebilen yardımcı pigmenttir.
Karotenler: Turuncu tonlarda görülebilen, fotosentetik sistemin korunmasına ve ışığın değerlendirilmesine katkıda bulunan pigmentlerdir.
Ksantofiller: Sarı tonlarda görülebilen, ışık enerjisinin kullanılmasında ve aşırı ışığın zararlı etkilerine karşı korunmada rol oynayan pigmentlerdir.
Kromatografide görülen renklerin sayısı, sırası ve belirginliği kullanılan bitki türüne, çözücüye ve deney koşullarına göre değişebilir.
Yapraklar Neden Genellikle Yeşil Görünür?
Sağlıklı birçok yaprakta klorofil pigmentleri baskındır.
Klorofiller görünür ışığın özellikle mavi ve kırmızı bölgelerindeki ışığı güçlü biçimde soğururken yeşil bölgedeki ışığın daha büyük kısmı yansıtılır veya geçirilir. Bu nedenle yapraklar gözümüze çoğunlukla yeşil görünür.
Ancak bu görünüm, yaprakta başka pigmentlerin bulunmadığı anlamına gelmez.
Öğrenciler bu istasyonda, gözümüzle gördüğümüz tek bir rengin arkasında farklı kimyasal bileşenlerin bulunabileceğini deneysel olarak keşfedecekler.
Ayrıca kromatografinin karışımları oluşturan bileşenleri ayırmak ve incelemek için kullanılan önemli bir bilimsel yöntem olduğunu öğrenecekler.
İstasyonun bilimsel mesajı:
“Doğada gördüğümüz tek bir rengin ardında, birbirinden farklı kimyasal maddeler ve biyolojik görevler bulunabilir.”
ETKİNLİĞİN SONUNDA NELER KEŞFETMİŞ OLACAĞIZ?
Üç istasyondaki çalışmalarını tamamlayan katılımcılar, bitkilerin pasif ve çevrelerine tepkisiz canlılar olmadığını; çevresel bilgileri algılayarak büyümelerini düzenleyen karmaşık biyolojik sistemlere sahip olduklarını keşfedecekler.
Yerçekiminin kök ve gövde gelişimine etkisini, ışığın sürgünlerin büyüme yönünü nasıl değiştirebildiğini ve yaprakların içerisinde bulunan pigmentlerin nasıl ayrıştırılabildiğini kendi gözlemleriyle inceleyecekler.
Etkinlik boyunca öğrenciler bilimsel araştırmanın temel aşamalarını da deneyimleyecekler:
TAHMİN ET → DENEY YAP → GÖZLEMLE → KARŞILAŞTIR → SONUÇ ÇIKAR
Etkinlik sonunda her grup gözlemlerini paylaşacak, başlangıçtaki tahminlerini değerlendirecek ve elde ettikleri kanıtlarla düşüncelerini yeniden gözden geçirecek.
Böylece bitkilerin yaşamına ilişkin bilimsel bilgiler kazanırken, sorgulama, gözlem yapma, karşılaştırma ve kanıta dayalı düşünme becerilerini de geliştirecekler.
ETKİNLİK BİLGİLERİ
Proje: TÜBİTAK 4007 – Zamanın İzinde: Evren, Dünya, Yaşam ve İnsan
Etkinlik Numarası: 20
Etkinlik Adı: Bitkiler Yönlerini Nasıl Bulur?
Tarih: 21 Ekim 2026 Çarşamba
Yer: Ayvalık Anadolu Lisesi Yanı Kapalı Spor Salonu
Hedef Kitle: Ortaokul öğrencileri
Etkinlik Süresi: 40 dakika
Bir Oturumdaki Katılımcı Sayısı: 12 kişi
Etkinlik Düzeni: 4’er kişilik 3 grup, 3 deney istasyonu
Günlük Oturum Saatleri:
09.00–09.40 | 09.55–10.35 | 10.50–11.30 | 11.45–12.25
13.30–14.10 | 14.25–15.05 | 15.20–16.00 | 16.15–16.55
Atölye Lideri: Serkan ÇELİK
Rehber Öğrenciler: Berfin ÇETREZ – Beyza AKTAŞ
SİZ DE BİTKİLERİN GİZEMLİ DÜNYASINI KEŞFEDİN!
Bir tohumun hangi yönün aşağı olduğunu nasıl anladığını, patates filizinin ışığa ulaşmak için büyüme yönünü nasıl değiştirdiğini ve yeşil yaprakların içerisinde gizlenen renkleri keşfetmek ister misiniz?
“Bitkiler Yönlerini Nasıl Bulur?” etkinliğinde merak edin, tahmin edin, deney yapın ve doğanın bilimsel sırlarını kendi gözlemlerinizle ortaya çıkarın!
Bilim Seninle Şenlenecek!
| Etkinlik Tarihi | 1 GÜN | Başlama Saati | Bitiş Saati |
| 21/10/2026 | 09:00 | 09:40 | |
| 21/10/2026 | 09:55 | 10:35 | |
| 21/10/2026 | 10:50 | 11:30 | |
| 21/10/2026 | 11:45 | 12:25 | |
| 21/10/2026 | 13:30 | 14:10 | |
| 21/10/2026 | 14:25 | 15:05 | |
| 21/10/2026 | 15:20 | 16:00 | |
| 21/10/2026 | 16:15 | 16:55 | |



