Etkinlik-9: Gezegenler ve Yıldızlarda Manyetizma ve Statik Elektrik

Etkinlik Sıra No:9
Etkinlik Adı:Gezegenler ve Yıldızlarda Manyetizma ve Statik Elektrik
Adı-Soyadı
Atölye Lideri Öğretmen:Halil ÖZASLAN

1.Rehber Öğrenci:İlayda CEYLAN
2.Rehber Öğrenci:Muhammed Ali AĞRI

Görünmeyen Kuvvetlerin İzinde: Manyetik Alanlardan Yıldırımlara!

Bir mıknatısın görünmeyen etkilerini görebilir miyiz? Dünya’nın manyetik alanı sayesinde yönümüzü nasıl buluyoruz? Saçlarımız neden elektriklenerek havaya kalkar? Peki gökyüzündeki yıldırımla küçük bir elektrik kıvılcımı arasında nasıl bir ilişki vardır?

TÜBİTAK 4007 Bilim Şenliğimiz kapsamında gerçekleştirilecek “Gezegenler ve Yıldızlarda Manyetizma ve Statik Elektrik” etkinliğinde, katılımcılar doğanın görünmeyen kuvvetlerini üç farklı deney istasyonunda keşfedecek.

Manyetizma ve elektrik, yalnızca günlük yaşamımızda karşılaştığımız fiziksel olaylar değildir. Dünya’nın manyetik alanından gezegenlerin çevresindeki manyetosferlere, Güneş’in manyetik etkinliklerinden atmosferimizde meydana gelen yıldırımlara kadar evrenin pek çok olayında önemli roller üstlenirler.

Bu etkinlikte öğrenciler, mıknatısların oluşturduğu alanların etkilerini gözlemleyecek, kendi basit pusulalarını yapacak ve Van de Graaff jeneratörüyle statik elektriğin şaşırtıcı özelliklerini keşfedecekler.

Etkinlik, dörder kişilik üç grubun üç deney istasyonunda dönüşümlü çalışacağı, toplam 30 dakika süren etkileşimli bir bilim atölyesi olarak tasarlanmıştır.

Hedef Kitle:Ortaokul öğrencileri
Etkinlik Süresi:30 dakika
Katılımcı Sayısı:12 kişi

Kullanılacak Malzeme:

Manyetizma manyetik alanlar posterleri,

gezegen ve yıldızlarda manyetizma posterleri,

statik elektrik ve Van de Graaff jeneratörü posterleri,


İSTASYON 1 – MANYETİK ALANI GÖR

Görünmeyen Bir Kuvvetin İzlerini Keşfet!

Bir mıknatısı elinize aldığınızda çevresinde hiçbir şey göremeyebilirsiniz. Ancak mıknatısın etrafında, başka mıknatıslar ve bazı maddeler üzerinde kuvvet oluşturabilen görünmez bir manyetik alan bulunur.

Peki bu görünmeyen alanın etkilerini nasıl gözlemleyebiliriz?

Bu istasyonda katılımcılar, çubuk mıknatıslar ve at nalı mıknatıslar kullanarak manyetik alanların farklı geometrilerde nasıl etkiler oluşturduğunu araştıracaklar.

Mıknatısların üzerine yerleştirilen koruyucu yüzeylere kontrollü miktarda demir tozu serpilecek. Demir parçacıkları manyetik alanın etkisiyle yönlenerek dikkat çekici desenler oluşturacak.

Öğrenciler, oluşan desenleri inceleyerek mıknatısların kutupları çevresinde farklı yoğunluklarda birikimler meydana geldiğini gözlemleyecek ve farklı mıknatısların oluşturduğu desenleri karşılaştıracaklar.

Bu istasyonda neler yapacağız?

  • Çubuk ve at nalı mıknatısların manyetik etkilerini karşılaştıracağız.
  • Demir tozu yardımıyla manyetik alanın oluşturduğu desenleri inceleyeceğiz.
  • Manyetik kutupların çevresindeki farklılıkları keşfedeceğiz.
  • Mıknatısların çekme ve itme özellikleri üzerine tahminlerde bulunacağız.
  • Gözlemlerimizden yararlanarak manyetik alanın yapısını anlamaya çalışacağız.

Bilimsel keşif: Manyetik alanın kendisini doğrudan göremeyiz; ancak demir parçacıklarının davranışı sayesinde alanın etkilerini gözlemleyebiliriz.

Bu deney, Dünya’nın ve diğer gezegenlerin çevresinde bulunan manyetik alanları anlamak için ilk adımı oluşturacak.

İSTASYON 2 – YÖNÜNÜ BUL

Dünya’nın Görünmez Pusulasını Keşfet!

Günümüzde yönümüzü bulmak için telefonlarımızdan ve uydu teknolojilerinden yararlanıyoruz. Peki geçmişte denizciler, kâşifler ve yolcular yönlerini nasıl belirliyordu?

Bu sorunun cevaplarından biri, yüzyıllardır kullanılan manyetik pusuladır.

Dünya, çevresinde geniş bir manyetik alan oluşturur. Serbestçe hareket edebilen mıknatıslanmış bir iğne, bu alanın etkisiyle belirli bir doğrultuya yönelir. Pusulaların çalışma ilkesi de bu fiziksel olaya dayanır.

Bu istasyonda katılımcılar, basit malzemelerle kendi pusulalarını oluşturarak Dünya’nın manyetik alanının etkisini doğrudan gözlemleme fırsatı bulacaklar.

İlk olarak ipe asılmış bir mıknatısın serbest bırakıldığında nasıl yönlendiğini inceleyecekler.

Ardından bir dikiş iğnesini mıknatıslayacak, hafif bir strafor parçası üzerine yerleştirerek su yüzeyinde serbestçe dönmesini sağlayacaklar.

Hazırladıkları basit pusulayı gerçek bir pusulayla karşılaştırarak gözlemlerini değerlendirecekler.

Bu istasyonda neler yapacağız?

  • Serbest asılmış bir mıknatısın yönlenmesini gözlemleyeceğiz.
  • Dikiş iğnesini mıknatıslayarak basit bir pusula hazırlayacağız.
  • Pusulamızın su üzerinde nasıl hareket ettiğini inceleyeceğiz.
  • Hazırladığımız pusulayı gerçek bir pusulayla karşılaştıracağız.
  • Dünya’nın manyetik alanı ile yön bulma arasındaki ilişkiyi keşfedeceğiz.

Bilimsel keşif: Pusula iğnesi küçük bir mıknatıs gibi davranır ve Dünya’nın manyetik alanının etkisiyle yaklaşık kuzey-güney doğrultusunda yönlenir.

Bu istasyonda ayrıca Dünya’nın manyetik alanının gezegenimiz için önemini ve Güneş’ten gelen yüklü parçacıklarla etkileşerek kutup ışıkları gibi etkileyici doğa olaylarının oluşumunda nasıl rol oynadığını konuşacağız.

İSTASYON 3 – YÜKÜ BİRİKTİR: STATİK ELEKTRİKTEN YILDIRIMA

Saçlarımız Neden Havaya Kalkar?

Bir balonu saçımıza sürttüğümüzde saç tellerimizin balona doğru hareket ettiğini veya bazen bir metal yüzeye dokunduğumuzda küçük bir elektrik çarpması hissettiğimizi fark etmiş olabiliriz.

Peki bu olayların arkasında hangi fiziksel süreçler bulunuyor?

Bu istasyonda katılımcılar, elektrik yüklerinin birikmesini ve birbirleriyle etkileşmesini Van de Graaff elektrostatik jeneratörü yardımıyla gözlemleyecekler.

Van de Graaff jeneratörü, elektrik yüklerinin metal bir küre üzerinde birikmesini sağlayan bir deney düzeneğidir. Oluşan elektrostatik etkiler sayesinde saç tellerinin birbirinden uzaklaşması, hafif maddelerin hareket etmesi ve uygun koşullarda küçük elektrik kıvılcımlarının oluşması gibi olaylar gözlemlenebilir.

Atölye liderinin kontrolünde yapılacak gösterimde, gönüllü bir katılımcının saç tellerinin elektriklenme sonucunda nasıl hareket ettiği incelenebilecek.

Katılımcılar ayrıca aynı tür elektrik yüklerinin birbirini itmesi ve farklı bölgeler arasında yeterli elektriksel potansiyel fark oluştuğunda elektriksel boşalma gerçekleşmesi hakkında bilgi edinecekler.

Bu istasyonda neler gözlemleyeceğiz?

  • Van de Graaff jeneratörünün temel çalışma ilkesini öğreneceğiz.
  • Elektrik yüklerinin bir yüzeyde birikebildiğini keşfedeceğiz.
  • Aynı tür elektrik yüklerinin birbirini nasıl ittiğini gözlemleyeceğiz.
  • Saç tellerinin elektriklenme sonucunda neden birbirinden uzaklaştığını açıklayacağız.
  • Küçük elektriksel boşalmalar ile doğadaki yıldırım olayları arasındaki benzerlikleri inceleyeceğiz.

Bilimsel keşif: Yıldırım, atmosferde elektrik yüklerinin ayrılması ve yeterli potansiyel fark oluşmasının ardından gerçekleşen büyük ölçekli bir elektriksel boşalma olayıdır. Van de Graaff jeneratöründe görülebilen küçük kıvılcımlar, bu sürecin temel fiziksel ilkelerini anlamamıza yardımcı olur.

Bu istasyondaki yüksek gerilimli gösterimler yalnızca atölye lideri tarafından, belirlenen güvenlik kuralları çerçevesinde gerçekleştirilecektir. Öğrenciler gösterime güvenli şekilde gözlemci olarak katılabilecek; fiziksel katılım gerektiren uygulamalar gönüllülük esasına dayanacaktır.


ÜÇ İSTASYON, ORTAK BİR BİLİMSEL KEŞİF

Üç istasyon birbirinden farklı deneyler içeriyor olsa da ortak bir bilimsel yaklaşımı paylaşmaktadır: Doğrudan göremediğimiz fiziksel olguları, çevremizde oluşturdukları etkilerden hareketle anlamak.

Birinci istasyonda manyetik alanın etkilerini demir tozu desenlerinde göreceğiz.

İkinci istasyonda aynı manyetik etkileşimin Dünya’nın manyetik alanıyla ilişkisini pusula üzerinden keşfedeceğiz.

Üçüncü istasyonda ise bu kez elektrik yüklerinin oluşturduğu elektrostatik etkileri inceleyerek günlük yaşamda ve doğada karşılaştığımız olaylara farklı bir gözle bakacağız.

Etkinlik boyunca öğrenciler yalnızca deney izlemeyecek; tahminlerde bulunacak, düzenekler oluşturacak, gözlemlerini karşılaştıracak ve elde ettikleri sonuçları bilimsel kavramlarla açıklamaya çalışacaklar.

Bu Etkinlikte Neler Öğreneceksiniz?

Etkinlik sonunda katılımcıların;

  • Manyetik alan kavramını ve mıknatısların çevresindeki etkilerini tanımaları,
  • Manyetik kutuplar ve alan desenleri arasındaki ilişkiyi kavramaları,
  • Pusulanın çalışma ilkesini deneyimlemeleri,
  • Dünya’nın manyetik alanının günlük yaşam ve doğa olaylarıyla ilişkisini fark etmeleri,
  • Statik elektrik, yük birikimi, elektriksel itme ve boşalma kavramlarını öğrenmeleri,
  • Küçük elektrik kıvılcımları ile yıldırım arasındaki temel benzerlikleri anlamaları,
  • Tahmin etme, gözlem yapma, karşılaştırma ve bilimsel çıkarımda bulunma becerilerini geliştirmeleri hedeflenmektedir.
Etkinlik Tarihi1 GÜNBaşlama SaatiBitiş Saati
23/10/202609:0009:30
23/10/202609:4510:15
23/10/202610:3011:00
23/10/202611:1511:45
23/10/202612:0012:30
23/10/202613:3014:00
23/10/202614:1514:45
23/10/202615:0015:30
23/10/202615:4516:15
23/10/202616:3017:00