Etkinlik-13: Karbonifer Döneminde Fosilleşme ve Yüksek Biyokütle Oluşumu

Etkinlik Sıra No:13
Etkinlik Adı:Karbonifer Döneminde Fosilleşme ve Yüksek Biyokütle Oluşumu
Adı-Soyadı
Atölye Lideri Öğretmen:Serkan NEBİL

1.Rehber Öğrenci:Doruk KÜMÜŞ
2.Rehber Öğrenci:Ege PELİVAN

Milyonlarca Yıl Öncesinin Bataklık Ormanlarından Fosillere ve Kömürün Oluşumuna Bilimsel Bir Yolculuk!

Yaklaşık 359–299 milyon yıl önce, Karbonifer Dönemi’nde Dünya, günümüzden oldukça farklı ekosistemlere ev sahipliği yapıyordu. Geniş bataklık ormanları, dev ağaçsı bitkiler, yoğun bitki örtüsü ve zengin canlı çeşitliliği bu dönemin dikkat çekici özellikleri arasındaydı. Özellikle nemli ve bataklık bölgelerinde biriken büyük miktardaki bitkisel organik madde, milyonlarca yıl içerisinde önemli kömür yataklarının oluşmasına zemin hazırladı.

Peki, milyonlarca yıl önce yaşamış canlıların izleri günümüze nasıl ulaşabiliyor? Bazı bitki kalıntıları neden tamamen ayrışırken bazıları fosilleşiyor? Bitkiler nasıl büyüyerek büyük miktarda biyokütle oluşturuyor? Yeşil yapraklardaki klorofilin bu süreçteki görevi nedir?

“Karbonifer Döneminde Fosilleşme ve Yüksek Biyokütle Oluşumu” etkinliğimizde katılımcılar, üç farklı bilimsel istasyonda deneyler, gözlemler ve uygulamalı çalışmalar gerçekleştirerek bu soruların yanıtlarını keşfedecekler.

Etkinlik boyunca öğrenciler yalnızca bilgi dinlemekle kalmayacak; fosil kazısı yapacak, bitkilerin gelişimini karşılaştıracak, yapraklardan klorofil pigmentini elde edecek ve gözlemlerinden hareketle bilimsel çıkarımlarda bulunacaklar.

Dönem hakkında bilgilendirme videoları.

Hedef Kitle:Ortaokul öğrencileri
Etkinlik Süresi:60 dakika
Katılımcı Sayısı:12 kişi

Kullanılacak Malzeme:

Karbonifer posteri,

Karbonifer 2 Fosilleşme Nasıl Olur posteri,

Mesosaurus posteri,

Uygulama Planı:


İSTASYON 1 — FOSİLLEŞME CANLANDIRMASI: GEÇMİŞİN İZLERİNİ KEŞFEDİYORUZ

Milyonlarca yıl önce yaşamış canlıların izlerini bulmak için bir paleontolog gibi çalışmaya hazır mısınız?

Fosiller, Dünya’nın geçmişine ilişkin en önemli bilimsel kanıtlardan biridir. Canlıların korunmuş kalıntıları, izleri ve diğer yaşam belirtileri sayesinde bilim insanları geçmiş dönemlerde hangi canlıların yaşadığını, çevre koşullarının nasıl olduğunu ve yaşamın zaman içerisinde nasıl değiştiğini araştırabilir.

Ancak her canlı öldüğünde fosilleşmez. Bir kalıntının korunabilmesi için uygun çevresel koşulların oluşması gerekir. Özellikle hızlı gömülme, tortul birikimi ve ayrışmayı yavaşlatan koşullar fosilleşme olasılığını artırabilir.

Bu istasyonda öğrenciler, içerisinde farklı tortul katmanlar ve temsilî fosil parçaları bulunan özel olarak hazırlanmış kazı düzenekleriyle çalışacaklar.

Katılımcılar bu istasyonda neler yapacak?

Öğrenciler küçük gruplar hâlinde çalışarak şeffaf kaplarda oluşturulmuş tortul katmanları inceleyecekler. Paleontologların kullandığı yöntemlerden esinlenerek fırça ve uygun kazı araçları yardımıyla gömülü fosil modellerini dikkatlice ortaya çıkaracaklar.

Buldukları parçaların hangi katmanda bulunduğunu belirleyecek, numuneleri kodlayacak ve parçaları birleştirme tablalarında karşılaştıracaklar. Böylece fosil bulmanın yalnızca kazı yapmak anlamına gelmediğini; gözlem, kayıt, sınıflandırma ve yorumlama gerektiren bilimsel bir süreç olduğunu deneyimleyecekler.

Çalışmanın devamında tortul katmanların geçmişe ilişkin nasıl bilgi verdiği, hızlı gömülmenin canlı kalıntılarının korunmasına nasıl katkıda bulunabildiği ve oksijenin sınırlı olduğu ortamlarda ayrışmanın neden yavaşlayabildiği tartışılacak.

Bu istasyonda keşfedeceğimiz bilimsel gerçek: Fosiller geçmiş yaşamın kanıtlarıdır. Bir canlının fosilleşmesi, uygun korunma koşulları ve uzun jeolojik süreçlerle ilişkilidir. Fosilin bulunduğu katman ve çevresindeki kayaçlar, geçmiş çevreyi anlamamızda önemli ipuçları sunar.

İSTASYON 2 — BİYOKÜTLE GÖZLEMİ: BİTKİLERİN BÜYÜMESİNİN SIRLARINI ARAŞTIRIYORUZ

Aynı tür bitkiler farklı çevre koşullarında yetiştirildiğinde aynı şekilde mi büyür?

Karbonifer Dönemi’nin bazı bölgelerinde geniş alanlara yayılan yoğun bitki örtüsü, yüksek miktarda bitkisel biyokütle oluşmasını sağladı.

Biyokütle, canlıların oluşturduğu organik madde miktarıyla ilişkili bir kavramdır. Bitkiler fotosentez yoluyla organik maddeler üreterek büyür ve ekosistemlerdeki biyokütlenin önemli bir bölümünü oluşturur.

Peki, bitkilerin gelişimini hangi koşullar etkiler? Işık, sıcaklık, su, nem ve karbondioksit miktarı büyümede nasıl rol oynar?

Bu istasyonda katılımcılar, etkinlikten önce yetiştirilmiş bitkilerden oluşan karşılaştırmalı deney düzeneklerini inceleyecekler.

Bir tarafta normal yetiştirme koşullarındaki kontrol bitkileri, diğer tarafta nem ve karbondioksit gibi ortam özelliklerinin değiştirildiği koşullarda yetiştirilen bitkiler bulunacak.

Katılımcılar bu istasyonda neler yapacak?

Öğrenciler ilk olarak bitkilerin genel görünümünü inceleyerek hangi örneklerin daha fazla geliştiğine ilişkin tahminlerde bulunacaklar.

Ardından cetveller yardımıyla bitkilerin boylarını ölçecek, yaprak sayılarını belirleyecek, yaprak renklerini karşılaştıracak ve sonuçlarını gözlem fişlerine kaydedecekler.

Etkinlikten önceki günlerde oluşturulmuş tarih etiketleri, gelişim örnekleri ve günlük veri kayıtları sayesinde bitkilerin zaman içerisindeki değişimini değerlendirecekler.

Öğrenciler gözlemlerini ölçümleriyle karşılaştırarak hangi sonuçların bilimsel verilerle desteklenebildiğini araştıracaklar.

Çalışma sırasında karbondioksitin fotosentez için gerekli olduğu, ancak daha yüksek CO₂ miktarının her koşulda daha fazla büyüme anlamına gelmediği açıklanacak. Bitki gelişiminin pek çok çevresel etkenin birlikte etkisi altında gerçekleştiği vurgulanacak.

Bu deney, Karbonifer atmosferinin birebir yeniden oluşturulması değil; çevresel koşulların bitki gelişimini nasıl etkileyebileceğini araştıran basitleştirilmiş bir bilimsel modeldir.

Bu istasyonda keşfedeceğimiz bilimsel gerçek: Bitkisel biyokütle oluşumu fotosenteze ve bitkilerin yaşadığı çevresel koşullara bağlıdır. Bilimsel bir sonuca ulaşmak için yalnızca tahminde bulunmak değil; gözlem yapmak, ölçmek, karşılaştırmak ve elde edilen verileri yorumlamak gerekir.

İSTASYON 3 — KLOROFİL ÇIKARMA: YEŞİL YAPRAKLARIN İÇİNDEKİ GİZLİ PİGMENTİ KEŞFEDİYORUZ

Bitkiler neden yeşildir? Güneş ışığını kullanarak nasıl organik madde üretirler?

Dünya üzerindeki yaşamın devamlılığında fotosentez son derece önemli bir süreçtir. Yeşil bitkiler, ışık enerjisinden yararlanarak karbondioksit ve suyu organik maddelere dönüştürürken oksijen açığa çıkarır.

Bu süreçte görev alan önemli pigmentlerden biri klorofildir.

Klorofil, bitkilerin kloroplastlarında bulunan ve ışığın belirli dalga boylarını soğurarak fotosentezde rol oynayan yeşil pigmenttir.

Peki, yaprakların içinde bulunan bu pigmenti gözle görülür hâle getirebilir miyiz?

Bu istasyonda öğrenciler, ıspanak veya benzeri yeşil yapraklı bitkiler kullanarak klorofil pigmentinin yaprak dokusundan ayrılmasını gözlemleyecekler.

Katılımcılar bu istasyonda neler yapacak?

Öncelikle yeşil yapraklar incelenecek ve bitki hücrelerinde bulunan kloroplastların görevi hakkında bilgi verilecek.

Daha sonra yapraklar küçük parçalara ayrılarak havan ve tokmak yardımıyla ezilecek. Atölye liderinin kontrolünde uygun miktarda etil alkol veya izopropil alkol kullanılarak yaprak içerisindeki pigmentlerin çözücüye geçmesi sağlanacak.

Hazırlanan karışım filtre kâğıdından geçirilerek yaprak parçaları sıvıdan ayrılacak.

Katılımcılar ortaya çıkan yeşil pigment özütünü inceleyecek ve gözlem fişlerine kaydedecekler.

İşlem sırasında kullanılan çözücüler yanıcı olduğundan uygulama gerekli koruyucu ekipmanlarla, uygun havalandırma altında ve atölye liderinin gözetiminde gerçekleştirilecek.

Öğrenciler, elde edilen yeşil çözeltinin canlı bir bitkinin yaptığı fotosentezin kendisi olmadığını; yaprakta zaten bulunan pigmentlerin özütlenmesiyle elde edildiğini öğrenecekler.

Çalışmanın sonunda klorofilin ışık enerjisinin kullanılmasındaki görevi, fotosentez yoluyla organik madde üretimi ve bitkilerin biyokütle oluşturması arasında bağlantı kurulacak.

Bu istasyonda keşfedeceğimiz bilimsel gerçek: Yaprakların yeşil görünmesinde klorofil pigmentleri önemli rol oynar. Fotosentez yoluyla üretilen organik maddeler bitkilerin büyümesine katkı sağlar ve ekosistemlerdeki biyokütle oluşumunun temelini oluşturur.


ÜÇ İSTASYON, TEK BÜYÜK BİLİMSEL HİKÂYE: BİTKİLERDEN KÖMÜRE UZANAN YOLCULUK

Etkinliğimizin sonunda katılımcılar üç farklı istasyonda gerçekleştirdikleri çalışmaların aslında birbiriyle bağlantılı olduğunu keşfedecekler.

Yeşil bitkiler fotosentez yaparak organik maddeler üretir. Bu maddeler bitkilerin büyümesini ve biyokütle oluşturmasını sağlar.

Karbonifer Dönemi’nde bazı geniş bataklık alanlarında yoğun bitki örtüsü gelişmiş, ölen bitkilerin kalıntıları suya doygun ve oksijenin sınırlı olduğu ortamlarda birikmiştir.

Bu koşullarda organik maddenin ayrışması yavaşlayabilmiş ve zamanla turba birikimleri oluşmuştur.

Birikmiş organik maddelerin tortullar altında gömülmesi, milyonlarca yıl boyunca basınç ve sıcaklık etkisine maruz kalması sonucunda kömürleşme süreçleri gerçekleşebilmiştir.

Diğer yandan, uygun koşullarda korunan canlı kalıntıları ve izleri fosil kaydının bir parçası hâline gelmiştir.

Böylece öğrenciler, fotosentezden bitkisel üretime, organik madde birikiminden fosilleşmeye ve kömürleşmeye uzanan bilimsel ilişkileri keşfedecekler.

Etkinlik sonunda öğrencilerden, yaptıkları deneyler ve gözlemler doğrultusunda şu temel soruya cevap aramaları istenecek:

“Karbonifer Dönemi’ndeki yoğun bitki örtüsü ve bataklık koşulları, geçmiş yaşamın izlerinin korunmasını ve kömür yataklarının oluşmasını nasıl etkiledi?”


ETKİNLİK BİLGİLERİ

Proje: TÜBİTAK 4007 – Ayvalık Bilim Şenliği

Proje Teması: Zamanın İzinde: Evren, Dünya, Yaşam ve İnsan

Etkinlik Numarası: 13

Etkinlik Adı: Karbonifer Döneminde Fosilleşme ve Yüksek Biyokütle Oluşumu

Etkinlik Tarihi: 24 Ekim 2026 Cumartesi

Hedef Kitle: Ortaokul öğrencileri

Etkinlik Süresi: 60 dakika

Bir Oturumdaki Katılımcı Sayısı: 12 öğrenci

Atölye Lideri: Serkan NEBİL

Rehber Öğrenciler: Doruk KÜMÜŞ ve Ege PELİVAN

Etkinlik Yeri: Ayvalık Anadolu Lisesi yanı Kapalı Spor Salonu

Günlük Oturum Saatleri

09.00–10.00 | 10.15–11.15 | 11.30–12.30 | 13.30–14.30 | 14.45–15.45 | 16.00–17.00


GEÇMİŞİ KEŞFET, BİLİMİ DENEYİMLE, GELECEĞİ ANLA!

Milyonlarca yıl öncesinin dünyasına bilimsel bir yolculuk yapmak, fosil kazısı deneyimlemek, bitkilerin gelişimini araştırmak ve yeşil yaprakların içerisindeki pigmentlerin sırlarını keşfetmek isteyen bütün meraklı öğrencilerimizi etkinliğimize bekliyoruz!

TÜBİTAK 4007 AYVALIK BİLİM ŞENLİĞİ

Zamanın İzinde: Evren, Dünya, Yaşam ve İnsan

Bilim Seninle Şenlenecek!


Etkinlik Tarihi1 GÜNBaşlama SaatiBitiş Saati
24/10/202609:0010:00
24/10/202610:1511:15
24/10/202611:3012:30
24/10/202613:3014:30
24/10/202614:4515:45
24/10/202616:0017:00